Wielkanoc
Niespodzianka
Zdziwiła się kura:
- A to niespodzianka!
Jeszcze wczoraj jajko,
a dzisiaj pisanka.
|
TRADYCJA CHRZEŚCIJAŃSKA
Wielkanoc czyli Pascha jest najstarszym i najważniejszym świętem
chrześcijańskim (obok Bożego Narodzenia) upamiętniającym śmierć krzyżową
i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Poprzedzający ją tydzień, stanowiący
okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń,
nazywany jest Wielkim Tygodniem.
WIELKANOC JEST ŚWIĘTEM RUCHOMYM
Podczas soboru nicejskiego w 325 roku ustalono, że będzie się ją
obchodzić w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca.
Oznacza to, że Wielkanoc może wypaść najwcześniej 22 marca, a najpóźniej
25 kwietnia. Z dniem Wielkanocy powiązany jest termin większości ruchomych
świąt chrześcijańskich, m.in.: Środa Popielcowa, Wielki Post, Triduum
Paschalne, Wniebowstąpienie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego i inne.
ZWYCZAJE WIELKANOCNE
Choć tradycyjnymi symbolami polskiej Wielkanocy są pisanki, święcone
i lany poniedziałek, w zależności od regionu zwyczaje świąteczne znacznie
się od siebie różnią. Wszędzie sprawdza się jednak zasada, że Polacy
spędzają zwykle święta między kuchnią, stołem a kościołem.
MAGICZNA MOC JAJ
Tradycyjną polską potrawą wielkanocną są ugotowane na twardo jajka.
Jajko jest symbolem stworzenia, rodzenia się i powrotu wiosny. Jako symbol
Wielkiej Nocy przywędrowało do nas z Niemiec. Oznaczało koniec kościelnego
zakazu spożywania jaj w czasie Wielkiego Postu.
W czasach przedchrześcijańskich, aby zapewnić zdrowie ludziom i zwierzętom,
trzymano jaja pod progami domów i obór. Wkładano je również
zmarłym do trumny - miały dać im wieczny spokój.
Wierzono, że wielkanocna pisanka chroni przed nieszczęściem. Zakopana
pod nowo wybudowanym domem miała przynieść pomyślność. Rzucona w płomień
- gasiła pożar, umieszczona w oknie - chroniła dom przed uderzeniami pioruna.
MALOWANIE PISANEK
Ciągle popularne w Polsce zdobienie jaj ma wielowiekową tradycję.
Malowane na nich znaki wróżyły pomyślność albo odstraszały zło.
W poszczególnych regionach Polski wypracowano różne techniki
takiego ozdabiania.
Na Kurpiach, w rejonie Puszczy Białej wydmuszki z jaj okleja się
kolorową włóczką i sitowiem. Łowiczanki oklejają wydmuszki wycinankami
z kolorowego papieru. Pisanka białostocka powstaje w wyniku nanoszenia
na skorupkę wosku za pomocą szpilki wbitej w patyczek.
Na ufarbowanej pisance opolskiej bardzo precyzyjne wzory roślinne
wydrapuje się nożykiem. W wielu miejscach kraju do dziś pokrywa się jajka
ornamentami nakreślonymi woskiem, a następnie barwi się je w wywarze z
kory dębu lub olchy (na czarno), z pędów młodego żyta (na zielono)
lub łupin cebuli (na kolor rdzawozłoty).
Pisanki były ulubionym podarunkiem wielkanocnym. Ofiarowywano je
w dowód przyjaźni najbliższym i przyjaciołom. Podarowanie pięknie
ozdobionego jajka było wyrazem dobrych życzeń i serdecznych uczuć.
LANIE NA SZCZĘŚCIE
Obchodzony przez nas w Wielki Poniedziałek śmigus-dyngus, któremu
towarzyszy polewanie się wodą, to w rzeczywistości połączenie dwóch
różnych zwyczajów - dyngusa i śmigusa. Pierwszy polegał
na chodzeniu chłopców po domach „po dyngusie” i zbieraniu od gospodyń
datków w postaci jaj lub wędlin. Datki te spełniały rolę okupu.
Podczas śmigusa natomiast uderzano się na szczęście rózgą wierzbową
z baziami, zachowaną z Niedzieli Palmowej. Dzień ten nazywany jest też
„lanym poniedziałkiem” lub „świętym lejkiem”.
Śmigus-dyngus nawiązuje także do oblewin - przedchrześcijańskiego
obrzędu słowiańskiego polewania się wodą w okresie przesilenia wiosennego.
Oblewiny miały zapobiegać chorobom i sprzyjać płodności. Zachowały się
pomimo przyjęcia przez Słowian chrześcijaństwa.
Chłopiec starał się oblać wodą jak najwięcej dziewcząt, żeby mu się
wiodło przez cały rok. Ten, któremu nie udało się ochlapać żadnej,
uznawany był za nieudacznika i złośliwie nazywany „babskim królem”.
Im więcej młodzieńców próbowało oblać jakąś pannę,
tym bardziej stawała się ona atrakcyjna. Wracająca do domu ze śmigusa-dyngusa
córka przemoczona do suchej nitki była dla rodziców wróżbą
urodzaju.
BOGACTWO ŚWIĘCONEGO KOSZYCZKA
Święcone, zwane też święconką, ma swoje prapoczątki w VIII wieku.
Do Polski zwyczaj ten dotarł w XIV stuleciu. Najpierw do święcenia noszono
tylko baranka z chleba, później dokładano kolejno: ser, masło,
ryby, olej, mięso, ciasto, wino, jajka i inne pokarmy.
Chleb
W tradycji chrześcijańskiej jest najważniejszym z symboli, ponieważ
przedstawia ciało Chrystusa. We wszystkich kulturach jest pokarmem niezbędnym
do życia.
Jajko
Symbol odradzającego się życia i zwycięstwa życia nad śmiercią.
Wędlina
Jej obecność w koszyku miała zapewniać płodność i zdrowie. Była symbolem
dostatku, bo nie każdy mógł sobie na nią pozwolić. Od XIX wieku
do koszyka wkłada się tradycyjną polską kiełbasę.
Sól
Życiodajny minerał. Uznawano ją za symbol oczyszczenia, za sedno
istnienia i prawdy. Wierzono, że posiada właściwości odstraszania zła.
|
