Numer 2 (72) - zima - rok szkolny 2004/2005

Hej! kolęda, kolęda…

„Płyta grała scherzo z kolędą, Kolęda
rozśpiewały się pięknie klawisze
i tak było, jakby naprawdę
Chopin do nas, do domu przyszedł”
(W. Chotomska)

Kolęda - jak podaje „Słownik Języka Polskiego”- to pieśń religijna częściowo ludowego pochodzenia o tematyce związanej ze świętem Bożego Narodzenia i w tym okresie śpiewana; kantyczka (z łc canticum-pieśń), pastorałka. Samo jednak słowo wywodzi się z tradycji rzymskiej od słowa Kalendae czyli pierwszy dzień miesiąca. Szczegόlne znaczenie miały Kalendae styczniowe, kiedy to od 153 roku przed Chrystusem właśnie pierwszego stycznia, konsulowie prawnie obejmowali swόj urząd w całym imperium rzymskim. Rόwnież przy reformie kalendarza w 46 roku przed Chrystusem, zadekretowanym przez Cezara Juliusza (kalendarz juliański) potwierdzono 1 stycznia jako początek roku administracyjnego. W Rzymie obchodzono to szczegόlnie uroczyście, składając sobie życzenia, śpiewając piosenki i obdarowując się prezentami.

Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa zwyczaje te stopniowo powiązane zostały z okresem Bożego Narodzenia.

Św. Franciszek z Asyżu był prawdopodobnie pierwszym, ktόry odtworzył betlejemską Noc Narodzenia; niosąc sianko do groty, prowadząc wołu i osła śpiewał na chwałę Narodzenia Pańskiego. Do Polski kolędy dotarły w XIII wieku, były to raczej adoracje Jezuska w żłόbku dzisiaj nazywane jasełkami. Fragment najstarszej kolędy polskiej pochodzącej z XIII wiecznych „Kazań świętokrzyskich” odnaleziono w oprawach klasztornych ksiąg łacińskich z XV wieku w klasztorze na Łysej Gόrze.

Pierwsze zachowane kolędy pochodzą z XV wieku i jest ich dziewięć, ale już w XVI wieku znanych jest sto kolęd. Najstarsze piętnastowieczne kolędy nie są dzisiaj powszechnie śpiewane. Jedną ze starych ciągle bardzo popularnych jest kolęda „W żłobie leży” ktόrej autorem jest Piotr Skarga (1536-1612). Bardzo piękną kolędę noworoczną zaczynającą się od słόw „Tobie bądź pochwała tego świata, żeś nam doczekać dał nowego lata” napisał też Jan Kochanowski (1530-1584).

Z XVI wiecznych kolęd zachowała się do dziś żywa „Anioł pasterzom mόwił”.Z czasem kolęda wchłonęła w swą formę elementy pieśni ludowych. W XVII wieku zaczął się wykształcać nowy gatunek - pastorałka. Treść w pastorałkach jest spolszczona, zmienione są wszystkie realia religijne, zamiast palm pojawiają się jodły i świerki, grotę Bożego Narodzenia zastępuje szopa a pasterze otrzymują polskie imiona. Powstają wtedy „Lulajże Jezuniu”, „Dzisiaj w Betlejem” oraz „Przybieżeli do Betlejem pasterze” .

Z początku XVIII wieku z rękopisu kantyczkόw, ktόry znajduje się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej pochodzi pierwszy zapis tekstu i melodii kolędy „Gdy Śliczna Panna”. Z 1705 roku pochodzi Kancjonał z klasztoru siόstr Benedyktynek w Staniątkach zawierający już 130 kolęd. W 1721 roku zbiόr „Kapela generalna” zawiera 378 tekstόw i 80 melodii (wierna kopia w klasztorze Karmelitanek w Krakowie).

Wiek XVIII przynosi jedną z najpiękniejszych a zarazem wzniosłych kolęd „Bόg się rodzi”, ktόrej autorem jest Franciszek Karpiński (1741-1825). Kolęda ta początkowo nosiła tytuł „Pieśń o Narodzeniu”. Niezwykły hołd złożył Adam Mickiewicz autorowi najsłynniejszej kolędy polskiej Franciszkowi Karpińskiemu, poświęcając mu cały wykład w College de France 19 kwietnia 1842 roku. Powiedział w wykładzie: „...On jeden tylko utrafił w ton modlitwy i został przyjęty przez lud. Już za jego życia po wszystkich kościołach wiejskich w całej katolickiej Polsce śpiewano pieśni nabożne, proste i serdeczne”.

Utwόr Karpińskiego na stałe zagościł w kulturze polskiej. Unarodowienie kolęd nastąpiło w okresie zaborόw, a właściwie od powstania listopadowego. Powstawały wtedy kolędy patriotyczne z nadzieją na odzyskanie niepodległości. Do polskich kolęd tęsknili emigranci, przypominały im one ciepło rodzinnego domu, tradycje przodkόw. Fryderyk Chopin pokłonił się niejako bożonarodzeniowym pieśniom zawierając w swoim scherzo h-moll (1833r) frazy z „Lulajże Jezuniu”. Kolędami można opowiedzieć historię Polski od powstania listopadowego aż do naszych czasόw. Są kolędy związane z okresem powstania styczniowego, z rokiem 1918 np. „Przybieżeli do Betlejem żołnierze”; są kolędy związane z 1939 rokiem np. „Kolęda warszawska” czy kolędy z powstania warszawskiego. Powojenne czasy PRL-u to „Nie było miejsca dla Ciebie” czy kolędy stanu wojennego jak „Kolęda internowanych” Macieja Zębatego.

Śpiewanie kolęd to jeden z najpiękniejszych zwyczajόw polskich rodzin. A dziś dlaczego śpiewamy kolędy? O tym, dlaczego warto śpiewać mόwi ks. Jan Twardowski: „Dlaczego śpiewamy kolędy? Dlatego, żeby uczyć się miłości od Pana Jezusa. Dlatego, żeby podawać sobie ręce. Dlatego żeby się uśmiechać do siebie. Dlatego, żeby sobie przebaczać. Żeby żadna czarodziejka po trzydziestu latach nie stała się czarownicą.”

Grażyna Goraczko